مؤسسه استاندارد ایران مدت چند سال است که مشغول استاندارد کردن محصولات صادراتی کشور می باشد
از جمله در سال 1339 استانداری برای محصول پسته با نظر کارشناسان و نماینده اتاق بازرگانی تهیه گردیده و مدت یک سال جهت اجرا و آزمایش در اختیار بازرگانان قرار گرفت.
در اواخر سال 1341 پس از مختصر اصلاحاتی به عنوان استاندارد رسمی محصول پسته کشور تعیین و تصویب گردید.
مقررات
و تعیین درجات استاندارد تصویبی پسته ایران به قرار زیر می باشد:
بازرسی و نمونه گیری ـ جنس و درجه هر محموله از پسته را باید از نمونه هایی که از هر محموله برداشت شده معین کنند.
برای تشخیص جنس واقعی هر محموله باید تعداد و مقدار کافی نمونه برداری شود و هر نمونه باید 500 گرم وزن داشته باشد.
هر
نمونه جداگانه برای اندازه گیری مقدار معایب آن مورد بازرسی قرار می گیرد.
جنس و
درجه هر محموله را می توان از روی معدل تمام نمونه های بازرسی شده اندازه گیری و
بیان نمود.
شرح
عیوبی که درجه بندی و استاندارد پسته مؤثراند عبارتند از:
1ـ خندان بودن پسته ـ معمولاً پسته را تحت عنوان خندان بودن به فروش می رسانند.
بنابراین ناخندانی در پسته از عیوب اصلی پسته به شمار می رود هر چه ناخندانی پسته بیشتر باشد پسته نامرغوب تر خواهد شد.
2ـ
رسیده بودن ـ پسته باید کاملاً رسیده باید یعنی مغز آن پر شده و پوک و چروکیده
نباشد.
رنگ
پوست بایستی روشن و یکنواخت باشد لکه دار بودن پوست خشبی پوسته از نقاط منفی پسته
محسوب می شود.
3ـ آفت
زدگی ـ منظور حشره زدگی و وجود حشره زنده روی پسته است.
4ـ کپک زدگی ـ پسته هایی که مغز یا پوست آنها دچار بیماری قارچی شده باشد و
وضع ظاهری آنها بر اثر حمله قارچ ها خراب شده باشد معیوب بوده و هر چه میزان آن در نمونه زیاد باشد پسته نامرغوب تر است.
5ـ اندازه ـ اندازه پسته یکی از عوامل مهم در فروش پسته است و
آن عبارت است از تعداد دانه های پسته در یک اونس یا 100 گرم پسته است و
به ترتیب زیر اندازه گیری می شود:
درجه
یک یا عالی
خیلی
بزرگ (24ـ26 دانه در یک اونس یا 85ـ92 دانه در صد گرم پسته) بزرگ (26ـ28 دانه در
یک اونس یا 92ـ99 دانه در صد گرم پسته)
درجه
دو یا خوب
متوسط
(28ـ30 دانه در یک اونس یا 99ـ106 دانه در صد گرم) نیمه متوسط (32ـ30 دانه هر یک
اونس یا 106ـ113 دانه در صد گرم)
درجه 3
یا استاندارد
کوچک (34ـ32 دانه در یک اونس یا 113ـ120 دانه در صد گرم پسته) ریز (34 ـ دانه یا بیشتر در یک اونس و یا 120 یا بیشتر در 100 گرم پسته) مخلوط ـ پسته هایی که درجه بندی نشده و
طبق اندازه های بالا تفکیک نشده اند مخلوط نامیده می شوند.
استاندارد پسته
پسته
درجه یک عالی
1ـ رنگ پوست ـ پسته درجه یک در نمونه باید روشن یکنواخت و عاری از لکه باشد.
یعنی در 500 گرم نمونه نباید بیش از 2 درصد پوست لکه دار دیده شود.
2ـ
پسته خندان ـ پسته درجه یک باید خندان بوده و در 500 گرم نمونه آن نباید بیش از 2
درصد ناخندانی وجود داشته باشد.
3ـ
رسیده بودن پسته ـ مغز پسته در نمونه 500 گرمی پر بوده و نباید بیش از 3 درصد پوکی
یا چروکیدگی داشته باشد.
4ـ
اندازه ـ اندازه های استاندارد شده خیلی بزرگ (24ـ22 دانه در یک اونس یا 85ـ92
دانه در یک صد گرم)
بزرگ
)28ـ26 دانه دریک اونس یا 92ـ22 دانه در یک صد گرم پسته)
5ـ
معایب ـ آفت زدگی و کپک زدگی و کلیه معایب ظاهری در 500 گرم نمونه نباید از 2 درصد
بیشتر باشد.
در
پسته های درجه 2 یا خوب معیارها و ضوابط استاندارد شده فوق باید در نمونه های 500
گرمی عیناً رعایت شده و میزان درصد قابل قبول آن حداکثر 5 درصد خواهد بود.
در
پسته های درجه 3 این استاندارد تا 8 درصد نیز قابل قبول ذکر شده است.
به نظر
می رسد که استاندارد فوق الذکر جهت پسته های صادراتی قابل انطباق نبوده و دارای
ایراداتی است که باید در آن تجدیدنظر کلی به عمل آید.
استانداردهای
بعد از برداشت
در سال های اخیر با توجه به اهمیت این کالای استراتژیک استانداردهای متعددی برای آن تدوین گردیده است. در جدول فهرست استانداردهای مربوط به پسته در مراحل بعد از برداشت آورده شده است.
جدول
8ـ1ـ فهرست استانداردها در زمینه بعد از برداشت پسته
ردیف
نام
شماره
سال چاپ
1
پسته
ـ ویژگی ها
15
1376
2
ویژگی های قوطی فلزی پسته
2144
1372
3
مغز پسته
218
1377
4
آیین کار تهیه پسته از مرحله برداشت محصول تا
بسته بندی
2380
1370
5
روش اندازه گیری پسته های یخ خندان از پسته
های طبیعی خندان
3131
1370
6
ویژگی ها و روش های آزمون خلال مغز پسته
3639
1374
7
مغز پسته بدون پوست ـ ویژگی ها و روش آزمون
4631
1377
8
ویژگی ها و روش های آزمون پسته مکانیک خندان
4919
1378
9
روش های آزمون پسته
4920
1378
10
ویژگی ها و روش های آزمون پسته ناخندان
4921
1378
11
بسته بندی پسته و مغز بادام صادراتی
495
1344
12
کره پسته
5691
1380
13
روغن خام پسته
6655
1381
14
پسته خام ـ راهنمای استفاده از سیستم تجزیه و
تحلیل خطر و نقاط کنترل بحرانی در واحدهای فرآوری ـ آیین کار
مناطقی از کشور از لحاظ آب و هوایی و شرایط محیطی مناسب کاشت و پرورش پسته می باشند
که دارای زمستان خیلی سرد و تابستان گرم و طولانی باشد و معمولاً این شرایط در بالاتر از ارتفاع 800 تا 900 متر از سطح دریا فراهم بوده و در کرمان تا ارتفاع 1850 متر نیز کاشته شده است.
به هر
حال میزان حرارت تابستان دیررس بهاره و هم چنین وزش بادهای گرم و خشک در بهار مانع
تلقیح بوده و رطوبت زیاد در طوب فصل رشد گیاهی باعث تشدید حمله بیماری های قارچی
به درخت پسته می گردد.
جهت کمک به بیداری و رویش جوانه های خواب و تولید گل آذین های به صورت عادی و سرعت رشد و باردهی، درخت پسته حداقل به 1000 ساعت سرمای (کمتر از 7 درجه سانتی گراد) زمستانه نیازمند است و
اگر کم تر از 670 ساعت باشد گلدهی و برگ دهی درخت به تأخیر می افتد برگ ها نامنظم و بدقواره و تولید محصول کاهش می یابد مضافاً به این که هیچ گونه مواد شیمیایی یا کمکی نیز به رفع این کمبود مؤثر نخواهد بود.
شرایط اقلیمی و اکولوژیکی پسته
درخت پسته را به راحتی می توان در اغلب خاک ها با بافت و جنس مختلف کاشت،
به طوری که در زمین های آهکی و شور هم طاقت و تحمل آن بهتر از سایر درختان میوه بوده اما در اراضی زه دار و کم عمق و سخت و سنگی تولید مطلوبی به بار نمی آورد.
بهترین خاک مورد پسند پسته خاک های شنی رسی است که دارای تهویه و زهکش مناسب باشد.
هر چه عمق آن بیشتر و یکنواخت تر باشد رشد درخت بهتر و تولید آن بیشتر خواهد شد.
چنان که قبلاً نیز اشاره شد ریشه درخت پسته خاصیت آب یابی داشته و در شرایط سخت بی آبی نیز زنده می ماند.
با وجود این از نظر اقتصادی بهترین نتیجه کاشت و تولید محصول وقتی حاصل می شود که درخت به حد کافی آب خورده و آبیاری آن با توجه به شرایط آب و هوایی محل و نیاز درخت پسته تنظیم شده باشد.
محصول پسته ایالت کالیفرنیا در آمریکا از نظر کمی، رشد سریع و فوق العاده داشته و مخصوصاً در سال های اخیر، میزان محصول آن از کشور ترکیه، پیشی گرفته و با پسته ایران به رقابت برخاسته است.
در حال حاضر میزان محصول پسته آمریکا به حدود یک چهارم میزان محصول پسته ایران رسیده است.
با این همه محصول پسته آمریکا از نظر کیفیت و مرغوبیت و طعم و لطافت در سطح پایین تری از سته ایران است.
درختان پسته درآمریکا طبیعت ثانوی پیدا کرده اند،
چرا که این درختان در ایالت کالیفرنیا به زحمت می توانند برودت 7 تا 10 درجه زیر صفر را در زمستان تحمل کنند در حالی که همین درختان در مبدأ و سرزمین اصلی خود ایران به سهولت به سرمای 18 تا 22 درجه سانتی گراد زیر صفر سازگاری نشان می دهند.
به نظر می رسد که برودت زمستانی هوا (صفر تا 10 درجه زیر صفر) برای فعال شدن سلول های جوانه های درخت پسته در بهار لازم باشد.
بمبوئر کارشناس آمریکایی نوشته است: درختان پسته در ساکاتن ایالت اریزونا به طور متوسط هر پنج سال یک مرتبه محصول می دهد و علت آن هم فراهم نشدن درجه برودت کافی جهت شکستن خوابیدگی جوانه نهفته است.
علاوه بر این درختان پسته در ایران با خشکی و گرمای صفر هوا سازگار شده اند،
به طوری که میزان بارندگی سالانه در تمامی نقاط پسته خیز ایران به مراتب کمتر از ایالت کالیفرنیا یا اریزونا است.
مثلاً در شهر ساکاتن ملدل میزان بارندگی سالانه در یک دوره طولانی 230 میلی متر و در برخی از مناطق پسته خیز کالیفرنیا بیشتر از 300 میلی متر است.
در حالی که در کرمان معمول میزان بارندگی سالانه در یک دوره 23 ساله 140 میلی متر و در ناحیه رفسنجان به مراتب کمتر و در حدود 80 تا 120 میلی متر بوده است.
بدون تردید همین ایستادگی و مقاومت درختان پسته ایران در مقابل درختان پسته در کالیفرنیا، که با صعوبت اقلیمی و شرایط نیمه بیابانی مواجه نیتسند این اقبال را ندارند که میوه های لطیف، هم طراز پسته ایران، به بار آورند.
کارشناسان آمریکایی خود به این واقعیت پی برده اند.
مطالعات و بررسی آنها روی درختان پسته بیشتر در جهت بهبود بخشیدن کیفیت پسته آمریکاست،
اما بعید می نماید که به این زودی ها به نتیجه مطلوبی برسند.
به هر حال با گذشت زمان واقعیاتی مثبت یا منفی، نتایج حاصل از توسعه خارق العاده پسته کاری در ایالت کالیفرنیا را در پیش روی آیندگان قرار خواهند داد.
پسته محصولی است که با شهرت بی نظیر خود، نام سرزمین ما را در اقصی نقاط دنیا بر زبانها جاری می سازد.
پسته میوه مطلوب و پرطرفداری است که از گروه مغزه ها بوده و در میان همه اقلام خشکبار به درستی به سلطان مغزها شهره شده است.
نگاهی گذرا به تاریخ اولیه تمدن ها، خاصه در آسیای غربی، خاورمیانه و ایران باستان نشان می دهد که نام پسته و مبادله آن بین اشراف از دوران بسیار قدیم به عنوان یک هدیه بسیار باارزش دیده می شود.
امپراطوران و سلاطین چهار الی پنج هزار سال قبل، این میوه با ارزش را جزء هدایای خود به روسای کشورهای دیگر، قرار می دادند.
در برخی مدارک قدیمی تر تا حدود 7000 سال قبل آثار پسته دیده می شود که احتمالاً قدیمی ترین میوه جهان محسوب می گردد.
به رغم سابقه طولانی پسته در ایران، پسته کاری در نیم قرن اخیر توسعه بیش از پیش و فزاینده یافته است.
امروزه کشورهای مختلفی در جهان پسته را تولید می نمایند که از میان آنها در هفت کشور جنبه تجارتی داشته و بقیه به میزان جزیی تولید می کنند.
از کل تولید حدود 400 هزار تن پسته در جهان، ایران با حدود 57 درصد مقام اول و آمریکا با 17 درصد مقام دوم را داراست.
در سال 1376 میزان تولید پسته در ایران حدود 240 هزار تن و میزان صادرات آن 140 هزار تن بوده است که پسته و مغز پسته مقام اول صادرات کالاهای کشاورزی است.
ارزش غذایی، خوشمزگی، هضم راحت و کالری بالا از ویژگی هایی است که آن را در نیام اکثر میوه ها برتر ساخته است.
به علاوه انواع ویتامین ها و مواد معدنی در پسته به حد قابل ملاحظه ای وجود دارد.
تاریخچه پسته
نظرات مختلفی در مورد محل پیدایش پسته وجود دارد:
یک نویسنده فرانسوی آن را بومی، عربستان و سوریه و دانشنامه بریتانیکا پسته را بومی ایران می داند.
اما دانشنامه آمریکانا پسته را از آسیای غربی و لاروس از آسیای صغیر می داند.
در کتاب دانشنامه فارسی، خاورمیانه و نواحی مدیترانه به عنوان زادگاه پسته یاد شده است.
کتاب دانشنامه فارسی
در کتاب مروج الذهب و معادن الجواهر نوشتۀ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی مورخ و جهانگرد قرن چهارم هجری قمری آمده است:
چون آدم از بهشت بیرون شد مشتی گندم و سی شاخه از درختان بهشت همراه داشت که از آن جمله ده میوه پوست دار بود: بادام، فند، و پسته.
کتاب مروج الذهب و معادن الجواهر نوشتۀ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی
در تورات نیز در باب 43 از سفر پیدایش گفته شده است :
که یعقوب هنگام فرستادن فرزندانش به دربار حاکم مصر، یوسف، توصیه می کند که از محصولات سرزمین خود به عنوان پیشکش برای او ببرند که در آنها از عسل، کتیرا و پسته نام برده شده است.
رتولد لوفر ایران شناس آمریکایی
ایشان نام درخت پسته را در زبانهای یونانی، لاتین، زبانهای اروپایی، عربی، ترکی، روسی، ژاپنی و دیگر زبانها از نام ایرانی این درخت مشتق می داند در پارسی قدیم نام این درخت پیستاکاو، در پارسی میانه (پهلوی) پیستاک بوده و بعدها به پسته تبدیل شده است.
برخی پژوهشگران
کشت پسته را در زمان پارت ها و نواحی خراسان و پس از اسلام قم می دانند که بعنوان
قدیمی ترین ناحیه پسته خیز ایران پس از اسلام است که پیشینه آن به نیمه اول قرن
هجری می رسد و در سال 340 هجری درختان پسته آنجا مشمول مالیات بوده است.
پسته کاری در منطقه کرمان را به قرن دوازدهم هجری نسبت می دهند اما اولین نوشته درباره پسته دامغان، سمنان و قزوین مربوط به قرن هفتم هجری است
استاد عبدالحسین زرین کوب معتقد است که علاقه روزافزونی که بازار مبادلات جهانی در این سالها به محصول پسته ایران نشان می دهد،
سعی در بهتر شناخت این محصول و اهتمام و ارزیابی نقش آن در تاریخ بازرگانی و کشاورزی و در سراسر عرصه فرهنگ ایران التزام می کند.
استاد عبدالحسین زرین کوب
به علاوه توجه به این نکته که آنچه به عنوان محصولات غذایی در هر مرز و بوم به دست می آید،
در ایجاد و پرورش نیروی حیاتی و سجیه و منش اقوام، تأثیر قابل ملاحظه ای دارد و مطالعه درباره هر یک از این گونه رستنیهای مغزی را موجب مزید دقت در تاریخ و فرهنگ اقوام نشان می دهد و
از این حیث تحقیق در باب محصولاتی چون پسته و زعفران و خرما و بادام و انگور و نظایر آنها برای هر کسی که به تاریخ و فرهنگ ایران و نق ایرانیان در تاریخ تمدن عالم علاقه دارد، جالب، سودمند و آموزنده خواهد بود.
بدون شک، اینکه ایران ـ خاصه نواحی شرقیآن ـ یک منشا باستانی پسته کوهی و اهلی بوده است،
اینکه در بسیاری از زبانهای اقوام عالم نام پسته از ریشه ایرانی کلمۀ مأخوذ به نظر می رسد و اینکه به حکم شواهد و قراین کشت پسته از دیرباز از طریق ایران در جاهای دیگر و از جمله در سواحل آسیایی و آفرقایی مدیترانه انتشار یافته است،
دست زدن به یک رشته تحقیق جامع در باب این محصول را همچون نوعی تعهد برای عرصه تحقیقاتی ایران ضروری ساخته است.
نقل است از ولفگانگ کناوت کسترشق آلمانی: هنگامی که ازدهاک به شکست خود از لشکریان کوروش نظر افکند فریاد زد
«ای وای بر ما چه دلاورند این پارسیان پسته خوار!» استنباط از این گفته این است که پسته از خوراکیهای عمده و نیروبخش ایرانیان بوده و در سرزمین های ایرانی خارج از ایالات ماد (یعنی در قلمرو پارسها) درختان پسته فراوانی با محصول درخور توجه وجود داشته است.
ولفگانگ کناوت کسترشق آلمانی
ریشه کلمه پسته که یک واژه ایرانی است مإخوذ از گویش مردم سرزمین خراسان در ادوار باستان است.
تلفظ کلمه پسته در زبان عربی «فستق» در زبان انگلیسی پیستاچیو، ایتالیایی نیز به همین شکل، در لاتین پیستاسیوم و در زبان یونانی پیستاکیون یا پیستاکه تلفظ می شود که همگی برگفته از نام فارسی آن هستند.
تلفظ این کلمه قبل از اسلام به همین صورت بوده زیرا در عصر ساسانیان محله ای با نام ایرانی بازار پسته شکنان در شهر بخاران وجود داشته است.
این وجه تسمیه ایرانی با پارسی بیانگر این واقعیت است که کلمه پسته (و نیز فعل شکستن) به همین صورت که امروز تلفظ می شود رایج بوده است.
این بازار در دهه های اول هجری در شهر بخارا بر جای بوده است.
سابقه کشت
در ایران و جهان
کشت پسته از سالیان دراز در ایران مرسوم بوده و محصول آن جزو تنقلات اشراف و دربار بشمار می رفت.
موطن اصلی
این درخت ایران است و مدارک بدست آمده نشان می دهد که این درخت از پنج هزار سال
پیش در ایران وجود داشته و کاشت این درخت از 1600 سال پیش در قزوین معمول بوده و
از آنجا به دامغان ـ اردکان ـ رفسنجان و کرمان منتشر شده است.
مردمان خاورمیانه از قرنها قبل برای پسته اهمیت و احترام فراوانی قائل می شده اند و در افسانه ها آمده است که ملکه سبا چون از پسته خوشش آمده بود
که در زمان او فقط به درباریان و اعیان و اشراف اجازه خوردن آن داده می شد.
ملکه سبا
در ایران طی سه هزار سال گذشته یکی از میوه های اشرافی بوده و ذکر شواهد زیر را در زمینه قدمت تولید پسته در ایران بی مناسبت نمی دانند:
1ـ
چندی پیش در یکی از کتیبه هایی که در محل ابنیه تاریخی یونان بدست آمده شرحی دیده
شد که در آن به پسته ایران اشاره رفته است.
2ـ هرودت مورخ مشهور در کتاب خود درباره کشت پسته در ایران به ویژه در خصوص دو پایه بودن آن اشاره نموده است.
هرودت مورخ مشهور
3ـ طبق تحقیقات علمای گیاه شناسی گونه های مختلف نوع پی. ورا در دنیا منحصراً در منطقه بین ترکمنستان ـ افغانستان و ایران به صورت جنگلهای انبوه وجود دارد و
احتمال قطعی می رود که این منطقه موطن اصلی پسته هایی است که اکنون در ایران و سایر کشورها کشت و بهره برداری می شود.
انتظار و کشت درخت پسته در اروپای جنوبی و سواحل مدیترانه در سده اول مسیحیت صورت گرفته است و ابتدا بوسیله یکی از امپراطولان رم بنام ویتلیوس از ایران به رم برده شد.
سپس در اواخر قرن اول مسیحی به وسیله شخصی به نام کلاویوس پمپیوس از رم به کشور اسپانیا برده شد.
کشت پسته در سال 1890 به کالفرنیا رسید و در سال 1973 سطح زیرکشت پسته در کالیفرنیا به 3000 هکتار و در سال 1981 به 4750 هکتار رسیده است
امروزه با توسعه باغات تجاری پسته کالفرنیا، آمریکا بعنوان یکی از عمده ترین تولید کنندگان پسته در دنیا مطرح می باشد.
قابل ذکر
است که جنگلهای وحشی و خودروی پسته در منطقه شمال شرق ایران در ناحیه سرخس و مناطق
جنوبی تر آن تا تربت جام بطور گسترده ای وجود دارد.
در حال حاضر استان کرمان و منطقه رفسنجان بعنوان مهمترین منطقه پسته کاری در ایران و جهان محسوب می شود.
بطوری که از 446 هزار پسته کاری ایران 80% مزارع در استان کرمان و 120.000 هکتار در رفسنجان می باشد.
علیرغم
سابقه طولانی پسته در ایران بیشتر پسته داری ها در نیم قرن اخیر توسعه یافته و از
دلایل بارز این توسعه و توجه می توان بالا رفتن ارزش اقتصادی پسته و صادرات آن و
آشنایی باغداران با خصوصیات مطلوب این گیاه به شوری و خشکی را نام برد.
همزمان با توسعه کشت پسته در ایران پسته کاری در کشورهای دیگری نیز مانند آمریکا، سوریه، ترکیه و افغانستان حتی اروپا گسترش یافته است.