پسته
گیاهی نیمه گرمسیری از خانواده Anacardiacae و
جنس Pistacia است که در سال 1737 میلادی توسط لینه نام
گذاری شده است.
درخت پسته اهلی و از خانواده آمارکاردیاسه (Anacardiacea) و با نام علمی Pistacia Vera می باشد.
نام انگلیسی آن Pistachio می باشد. جنس Pistacia دارای 11 گونه است که همگی آن ها از خود تربانتین یا سقز ترشح می کنند.
این گونه ها عبارتند از:
پسته خوراکی P. vera بنه P.mutica چاتلانقوش، p.mexicano، p.lentiscus، P.integerrima، P.chinesis، palaesting، P.khinjuk، P.atlantica، P.texano، P.terbinthus که در ایران تاکنون سه گونه نخست شناخته شده است
که از میان آنها تنها میوه درخت پسته معمولی خوراکی مطبوع و آجیلی با مزه و مشهور است.
درخت پسته گیاهی دو پایه است یعنی گل های نر و ماده جدا از یکدیگر و روی درخت مجزا قرار گرفته است که ارتفاع آن به حدود پنج متر می رسد.
درخت نر میوه نمی دهد و تنها درخت ماده مثمر و محصول پسته ثمره آن است؛
گیاه پسته
درخت ماده نیز در برخی از سال ها میوه نمی دهد و تنها در سال های بارآوری یا بارسالی (سالی که به میوه می نشیند) می توان آن را از درخت نر تشخیص داد.
درخت
پسته برگ ریز است، بدین معنا که در پاییز خزان نموده و زمستان را در خواب می
گذراند.
روز 25 فوریه، در دنیا به عنوان روز جهانی پسته نام گذاری شده است.
در این روز در برخی کشورها جشن های مختلفی برگزار می شود.
پوستر روز جهانی پسته
برای مثال در آمریکا و کانادا برای بزرگداشت این گیاه سودمند و مغذی جشن گرفته و برای شناخت هر چه بیشتر آن به دنیا به بهترین و زیباترین تبلیغ در مورد پسته جوایزی داده می شود.
پوستر روز جهانی پسته
البته در ایران هم هنگام برداشت محصول پسته در برخی مناطق جشن گرفته می شود.
میزان تولید پسته در جهان در کشورهای تولید کننده این محصول به شرح زیر میباشد:
از سال 1990 تا 2009 در یک دوره بیست ساله میزان تولید پسته جهان متغیر بوده است.
در این دوره کمترین میزان تولید 273080 تن مربوط به سال 1990 و
بیشترین تولید آن با 685644 تن مربوط به سال 2007 بوده است.
در بین کشورهای جهان، ایران با دارا بودن 184000 تن پسته در سال 2009 به تنهایی حدود 35 درصد از کل تولید جهان را به خود اختصاص داده و همواره مقام اول را دارا می باشد.
البته لازم به ذکر است میزان تولید پسته ایران:
در سال 2003 با 105 هزار تن حداقل و در سال 2007 با 315 هزار تن حداکثر تولید را دار بوده
که البته در سال های اخیر با توجه به
خشکسالی ها
عدم استفاده از تکنولوژی های مناسب
حمایت های لازم متأسفانه تولید
از روند مناسبی برخوردار نبوده و با سیر نزولی آن در سال 2009 به 184 تن کاهش یافته است.
درخت پسته معمولی و یا پسته ایرانی پیستاشیا ورا (Pistacia vera) به شکل جنگل های انبوه در شمال شرقی ایران دیده می شود.
در زمان های گذشته هم حد غربی دامنه رویش این گیاه تا نواحی نیشابور و حد شرقی آن تا نواحی بلخ در دو سوی رود جیحون بوده است.
دامنه این درختان تا سرزمین های شمالی رود جیحوم که مرز طبیعی شمال خراسان یعنی تا ماوراء النهر و بخش هایی از خراسان قدیم و جمهوری های تازه استقلال یافته ای چون ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان و قسمتی از کشور افغانستان را تشکیل می دهد.
پراکندگی پسته در جهان
برخی پژوهش گران کشت پسته را در ایران، در زمان پارت ها و در نواحی مستعد پارت (خراسان) که نزدیک ترین منطقه به زادگاه طبیعی آن است، می دانند و گسترش آن را به سایر نواحی ایران، به پس از اسلام نسبت می دهند
و بر این باورندکه قم نخستین و قدیمی ترین ناحیه پسته خیز ایران پس از اسلام است و در سال 340 هجری درختان پسته آنجا مشمول مالیات بوده است.
و بر این باورندکه قم نخستین و قدیمی ترین ناحیه پسته خیز ایران پس از اسلام است و در سال 340 هجری درختان پسته آنجا مشمول مالیات بوده است.
اولین نوشته درباره پسته دامغان، سمنان و قزوین مربوط به قرن هفتم هجری است ولی برخی بر این باورند که سابقه پسته در قزوین به 1600 سال پیش می رسد و از آنجا به دامغان و سمنان برده شده است.
پسته کاری در منطقه کرمان را به قرن 12 هجری نسبت داده اد. کشت پسته در سایر نقاط ایران به 150 تا 200 سال گذشته مربوط می شود.
استان کرمان – رفسنجان
به رغم سابقه طولانی کاشت پسته در ایران، در نیم قرن اخیر توسعه بیش از پیش و فزاینده ای یافته است.
پسته گیاهی است که از دیرباز در نقاط مختلف ایران مورد کشت و پرورش قرار می گرفته است.
جنگل های وحشی و خودروی پسته در ناحیه شمال شرقی ایران و نواحی هم مرز با ترکمنستان و افغانستان پیشینه ای باستانی دارد و تصور می رود که درخت پسته حدود 4ـ3 هزار سال قبل در ایران اهلی شده و مورد کشت و کار قرار گرفته است.
سبزوار و سرخس را از قدیمی ترین مناطق کشت پسته می دانند.
سابقه کشت پسته در دامغان، سمنان و قزوین را به قرن هفتم هجری و در استان کرمان به قرن دوازدهم هجری نسبت می دهند.
تاریخچه پسته
کشت پسته در سایر نقاط ایران سابقه 200 ـ 150 ساله دارد. علیرغم سابقه طولانی کشت پسته ایران، پسته کاری در دهه های اخیر توسعه بیش از پیش فزاینده ای داشته است.
در مورد مبدأ اصلی درختان پسته در منابع اظهار نظرهای متفاوتی شده است.
در این منابع سرزمین های بسیاری به عنوان رویشگاه اصلی اولین درختان پسته معرفی می گردد.
در برخی از این مناع از سرزمین های با اسامی آسیای مرکزی، خاورمیانه و خاور نزدیک به عنوان مبدأ اولیه درختان پسته یاد می شود؛ در حالی که اسامی فوق محدوده جغرافیایی کاملاً دقیقی را مشخص نمی کند.
در بعضی از منابع از یک یا چند سرزمین به عنوان خاستگاه اولیه درختان پسته نام برده شده است که از جمله آن ها ایران، افغانستان، ترکستان، آسیای صغیر، سوریه (شام) و فلسطین می باشند.
پاره ای هم سواحل مدیترانه و مخصوصاً کرانه های فوق در قاره آسیا و در فاصله بین کرانه رود جیحون (در شرق) تا سواحل دریای مدیترانه (در غرب) که مسافتی حدود 6000 کیلومتر داشته و در عرض شمالی 32 تا 40 درجه واقع شده است، را معرفی نموده اند.
محمد
ابن جریر طبری (قرن سوم هجری قمری) پیدایش پسته را با استقرار حضرت آدم در کره
زمین هم زمان دانسته و نوشته است: «گویند میوه هایی که خداوند هنگام هبوط به آدم
داد سی جور بود: ده نوع میوه پوست دار، ده نوع میوه هسته دار و ده نوع میوه بی پوست
و بی هسته بوده، میوه های پوست دار شامل:
گردو، بادام و پسته و غیره» می باشد.
درخت پسته
مسعودی،
جهانگرد و مورخ مسلمان، نیز در سال 322 ه.ق در مروج الذهب و معادن الجواهر پسته را
ره آورد حضرت آدم از بهشت دانسته و نوشته استک «چون آدم از بهشت برون شد مشتی گندم
و سی شاخه از درختان بهشت همراه داشت که از آن جمله میوه های پوست دار مانند بادام
و فندق و پسته و غیره بود».
در تورات نیز از پسته سخن به میان آمده است.
در باب 43 از سفر پیدایش گفته شده است که «یعقوب هنگام فرستادن فرزندانش به دربار یوسف حاکم، توصیه می کند که از محصولات سرزمین خود به عنوان ارمغان برایش ببرند.
در زمره این پیشکش ها از عسل، کتیرا و پسته نام برده شده است.
درباره محل پیدایش پسته، منابع مختلف نظرهای گوناگون بیان می کنند: یک نویسنده فرانسوی آن را بومی ایران، عربستان و سوریه دانسته است.
دانشنامه بریتانیکا پسته را بومی ایران می داند، دانشنامه آمریکانا پسته را از آسیای غربی می داند.
لاروس آن را به آسیای صغیر نسبت می دهد، در کتاب دانشنامه فارسی خاورمیانه و نواحی مدیترانه و در کتاب المنجد از ترکستان به عنوان زادگاه پسته یاد کرده اند.
کاردوو
(دانشمند فرانسوی) می گوید پسته بومی ایران و عربستان و سوریه است.
در
دایره المعارف ها نظریات مختلفی در این ارتباط ابراز شده است: در دایره المعارف
برینتمیگت پسته بومی ایران، دایره المعارف آمریکانا آسیای غربی، لاروس آسیای صغیر،
دایرعه المعارف فارسی خاورمیانه و نواحی مدیترانه و در کتاب المنجد ترکستان به
عنوان منشأ درخت پسته معرفی شده است.
محصول پسته به لحاظ اهمیتی که اندام های مختلف گونه های متعدد درختان پسته از نظر خوراکی و صنعتی دارد همواره حائز اهمیت فراوانی بوده و انسان از میوه، پوست، هسته، برگ، ساقه و حتی صمغ آن نیز استفاده می برده است.
درخت پسته 1500 ساله اودرج رفسنجان
این محصول از زمان های قدیم در میان ایرانیان از ارزش و اهمیت والایی برخوردار بوده است، به گونه ای که در افسانه های تاریخی در مورد باغ معلق بابل که حدود 700 سال قبل از میلاد مسیح باز می گردد، به کاشت درخت پسته اشاره شده است.
همچنین بر طبق افسانه دیگری در مورد ملکه سبا آمده است که او عاشق خوردن پسته بوده و همواره طالب این بوده است که صاحب کل پسته برداشت شده در منطقه برای خودش باشد.
با
توجه به مستندات تاریخی مبداء درختان پسته محدوده ای در قلمرو ایران بوده است.
قدیمی ترین اثری که از پسته در جهان به دست آمده، قطعه چوب نیم سوخته ای است مربوط
به عصر حجر که در حدود 1000 سال پیش در اطراف شهرستان فسا (استان فارس) پیدا شده و
هم اکنون در موزه پارس نگهداری می شود.
درخت پسته – میوه پسته تازه
کشور
ایران در طول سال های گذشته با توجه به تجزیه بخش های وسیع و پهناوری از مناطق
پسته خیز باز عمده ترین تولید کننده پسته جهان است و بدون هیچ تردیدی می توان گفت
هیچ یک از ملل جهان سابقه و تجارت ایرانیان را در باب امور زراعت و تجارت پسته
ندارند.
اولین ارقام پسته در ایران حاصل پرورش و اهلی کردن درختان پسته وحشی بوده است که تعداد ارقام بسیار محدود و شکل ظاهری آن با محصول پسته خودرو شباهت داشته است.
کم کم بر اثر پیوند و جابجایی این ارقام و توجه باغداران از نظر درشتی دانه های پسته تا حدودی تحول ایجاد شده و ارقام جدیدی به وجود آمده است.
ایران پسته 